Śmierć pracodawcy będącego osobą fizyczną rodzi po stronie pracowników i spadkobierców szereg pytań o dalszy los zawartych umów o pracę. Czy stosunek pracy trwa nadal? Czy spadkobiercy stają się automatycznie nowym pracodawcą? A może umowy wygasają, a pracownikom przysługują z tego tytułu jakieś świadczenia? Odpowiedź na te pytania wynika wprost z Kodeksu pracy, ustawy o zarządzie sukcesyjnym oraz z bogatego orzecznictwa Sądu Najwyższego.
Zasada: umowy o pracę wygasają z dniem śmierci pracodawcy
Zgodnie z art. 63² Kodeksu pracy zasadą jest, że z dniem śmierci pracodawcy umowy o pracę z pracownikami wygasają. Wygaśnięcie następuje z mocy samego prawa – nie jest potrzebne żadne oświadczenie spadkobierców ani pracowników, nie biegnie też okres wypowiedzenia.
Oznacza to, że co do zasady spadkobiercy nie wstępują automatycznie w prawa i obowiązki zmarłego pracodawcy wynikające z umów o pracę. Samo nabycie spadku nie czyni ze spadkobiercy pracodawcy dotychczasowych pracowników zmarłego.
Od tej reguły istnieją jednak istotne wyjątki, w których stosunki pracy mogą być kontynuowane, a spadkobiercy lub inne podmioty wstępują w prawa i obowiązki pracodawcy.
Wyjątek pierwszy: przejęcie zakładu pracy (art. 23¹ Kodeksu pracy)
Przepis nakazujący wygasanie umów o pracę po śmierci pracodawcy nie znajduje zastosowania w przypadku przejęcia pracownika przez nowego pracodawcę na zasadach określonych w art. 23¹ Kodeksu pracy.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że dziedziczenie praw i obowiązków spadkodawcy będącego pracodawcą oznacza wstąpienie w prawa i obowiązki w zakresie stosunków pracy, ale tylko wtedy, gdy w skład spadku wchodzi zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym – czyli gdy w wyniku dziedziczenia dochodzi do przejęcia zakładu pracy. Chodzi tu o zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych (przedsiębiorstwo, warsztat, sklep, gospodarstwo), przy pomocy którego wykonywana była praca.
Spadkobierca może zatem stać się pracodawcą pracowników spadkodawcy, gdy przejmie jego zakład pracy do dalszego prowadzenia jako pracodawca. W takiej sytuacji stosunki pracy trwają nadal, a spadkobierca z mocy prawa staje się stroną dotychczasowych umów o pracę, ze wszystkimi tego konsekwencjami.
Jeżeli natomiast stosunek pracy nie był wykonywany w oparciu o jednostkę organizacyjną, którą można uznać za zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym (np. pracownik był zatrudniony do pomocy w gospodarstwie domowym lub do opieki nad osobą zmarłego), to w wyniku śmierci pracodawcy dochodzi do wygaśnięcia stosunku pracy. Nie ma bowiem czego „przejmować” – brak jest zorganizowanego zakładu, który mógłby przejść na spadkobierców.
Wyjątek drugi: ustanowienie zarządu sukcesyjnego
Wygaśnięcie umów o pracę nie następuje również wtedy, gdy z chwilą śmierci pracodawcy ustanowiono zarząd sukcesyjny zgodnie z ustawą o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej. Instytucja ta pozwala na płynne kontynuowanie działalności przedsiębiorstwa po śmierci przedsiębiorcy, w tym na utrzymanie w mocy stosunków pracy.
W takiej sytuacji umowa o pracę z pracownikiem wygasa dopiero z dniem wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego, chyba że wcześniej nastąpiło przejęcie pracownika przez nowego pracodawcę na zasadach z art. 23¹ Kodeksu pracy.
Co istotne, jeżeli zarząd sukcesyjny nie został ustanowiony z chwilą śmierci pracodawcy, istnieje możliwość zawarcia z pracownikiem pisemnego porozumienia o kontynuacji stosunku pracy na dotychczasowych zasadach. Daje to stronom szansę na utrzymanie zatrudnienia do czasu uregulowania spraw spadkowych i sukcesyjnych.
Skutki wygaśnięcia umowy o pracę a odszkodowanie dla pracownika
Jeżeli umowa o pracę wygasa z powodu śmierci pracodawcy, a żaden z opisanych wyżej wyjątków nie znajduje zastosowania, pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Roszczenie to kierowane jest do masy spadkowej i odpowiadają za nie spadkobiercy na ogólnych zasadach odpowiedzialności za długi spadkowe.
Podsumowując
Spadkobiercy zmarłego pracodawcy co do zasady nie wstępują w prawa i obowiązki wynikające z umów o pracę – umowy te wygasają z dniem śmierci pracodawcy, a pracownikom przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia. Inaczej jest jednak, gdy w skład spadku wchodzi zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym i dochodzi do jego przejęcia w trybie art. 23¹ Kodeksu pracy, albo gdy ustanowiono zarząd sukcesyjny, wówczas stosunki pracy trwają nadal, a spadkobiercy (lub przedsiębiorstwo w spadku) przejmują rolę pracodawcy.
Przy tworzeniu tego artykułu, skorzystaliśmy z asystenta prawnego dostępnego na https://prawnyczat.pl/, który analizuje polskie przepisy i orzecznictwo, wskazując podstawy prawne wraz ze źródłami. Wystarczy zadać pytanie własnymi słowami, a otrzymamy odpowiedź opartą na aktualnym stanie prawnym.
Źródła
- Art. 63², Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. 1974 poz. 141)
- Uchwała Sądu Najwyższego (Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział I) z 22.02.1994 r., sygn. I PZP 1/94
- Wyrok Sądu Najwyższego (Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział III) z 8.03.2012 r., sygn. III UK 58/11
- Wyrok Sądu Najwyższego z 17.05.2022 r., sygn. I USKP 88/21